index

2014 Vortex Willem Wilminkplein
Gemeente Enschede, Enschede, Nederland

Ontwerp Willem Wilminkplein, in samenwerking met Hans Schöder

Wat betekent Vortex?

Vortex betekent werveling, zoals een draaikolk of een tornado. Het kan in een vloeistof of in lucht zijn. Het is ook een term die veel in de Science Fiction wordt gebruikt. To disappear into the vortex wil zeggen dat je in een andere tijd en ruimte terecht komt. Je wordt tegen wil en dank meegenomen naar een andere wereld.

Hoe is de vorm van het plein ontstaan?

Wat ik interessant vond aan de mogelijkheden van het plein is dat er een driehoekige vorm is, een soort mislukt trapezium die in zichzelf een soort dynamiek heeft die tussen orthogonaal (horizontaal-verticaal) en een meer dynamische vorm inzit. Een bijna futuristische beeldtaal.
Dit aspect is uitvergroot. Het begint met de trap die samengeknepen wordt op zo'n manier dat de lijnen samenkomen, maar niet in het zelfde punt. Er ontstaat daardoor een circulaire beweging die door gaat in de vortex. Hier botsen de orthogonale en organische vormen op elkaar. Precies recht gesneden natuursteen gaat over in een natuurlijk en chaotisch ruw rotslandschap.
In de muziek heb je dergelijke vormtegenstellingen. Zoals enerzijds de fuga zoals Bach die in het extreme heeft doorgevoerd met een heel geordend stelsel en daar tegenover bijvoorbeeld de raga uit India waarbij de opbouw veel vloeiender gebeurd, gebaseerd op zoiets als een ochtend of avond atmosfeer.

Hoe was het om samen te werken met een andere ontwerper?

Ankie Boomstra, de kunstadviseur van de gemeente, heeft mij hiervoor gevraagd omdat ik veel ervaring heb in het samenwerken met andere disciplines en het werken in ontwerpteams. Soms is dat een groot genoegen en soms is het een lijdensweg maar in dit geval was het geweldig; Hans Schröder en ik hadden een hele goede klik. Hans is een heel gedreven ontwerper en een leuke gast om mee om te gaan. Ik denk dat het een perfecte samenwerking was. Ik had gevraagd om een apart ontwerpatelier. Het is goed om niet binnen de muren van de stadskantoren te werken wanneer je iets wilt ontwikkelen dat fris en onconventioneel is We konden beschikken over een gastatelier in een oud schoolgebouw waar ik ook kon overnachten. Overdag werkte ik aan het ontwerp met twee tekenaars die de ontwerpen meteen in AutoCad en 3DMax uitwerkten. Rond 17.00 uur kwam Hans en bespraken we de ontwerpen met wat bier en iets te eten.
De rolverdeling is nooit precies vastgelegd maar ontstond vanzelf. De basisingrediënten waren door Hans van tevoren al bedacht; een grasveld met bomen, een trap als podium, water als element. Ik heb daar de vortex als hoofdthema en sculpturaal element aan toegevoegd. Veel aandacht heb ik gegeven aan de tuning, het scherpstellen van alle elementen op het plein tot een sterk vormenspel. De botsing tussen trap en vortex is het dramatische hoogtepunt maar alle andere elementen spelen mee. Zoals de houten banken die ik ook ontworpen heb. Ik had een vrije rol die ik heb uitgebuit. We hebben al ping-pongend ontworpen. Als kunstenaar had ik vooral aandacht voor de visuele aspecten. Maar Hans heeft daarnaast de technische kant van het plein zodanig goed onderbouwd dat het ook duurzaam, degelijk, goed te onderhouden en veilig is. Er gaat ook heel veel werk zitten in de onzichtbare, niet spectaculaire aspecten van de openbare ruimte zoals het ingenieuze systeem om het gras water te geven van onder af, via ingegraven buizen.

Welke techniek is gebruikt om de vortex te maken?

De techniek stamt uit de jaren zeventig: de gewassen grindtegel, maar deze is nu heel expressief ingezet. Beton wordt opgebouwd uit cement, zand en grind. De steenopbouw is van kleine korrel (zand) tot grote korrel (30 centimeter) met daartussen allerlei maten uitvergroot grind. Je brengt het beton met daarin de stenen aan op een stalen wapening. Daarover breng je een vertrager aan zodat het oppervlak zacht blijft terwijl de rest uithardt. De volgende dag spoel je het oppervlak schoon met een hogedrukspuit zodat die grindstructuur zichtbaar wordt en de kleuren en vormen van het steen het beeld gaan vormen. Een mooi en duurzaam natuurlijk eindbeeld. De vortex wordt vaak gezien als een follie, als een romantisch element. Ik heb zelf meer de associatie met de Beton-brut beweging uit de jaren vijftig. Ook daar was een grote aandacht voor de expressieve materiële kant van beton en streven naar ambachtelijke perfectie.

Het was een erg interessant werkproces. De vortex is een element in het plein dat ik letterlijk zelf moest maken om het het juiste sculpturale karakter te geven. Het is tegenwoordig uitzonderlijk dat de ontwerper fysiek meewerkt in de bouwput maar dat heeft heel goed uitgewerkt. Het plein kon in al zijn details goed vorm krijgen juist omdat ik heel vaak aanwezig was. Normaal gesproken is er een behoorlijk complexe besluitvorming wanneer er iets niet duidelijk is. Vaak laten antwoorden lang op zich wachten omdat de verantwoordelijke niet te bereiken is waardoor het bouwproces verstoord wordt of domweg verkeerde besluiten worden genomen. In dit geval konden de arbeiders meteen aan mij vragen hoe iets bedoeld was. Het was erg leuk om te ervaren hoe soepel het dan kan gaan.